آبله گوسفندی چیست؟ علائم، انتقال، پیشگیری و درمان

آبله گوسفندی، یک بیماری ویروسی حاد و بسیار واگیردار است که بیشتر در گوسفندان و بزها مشاهده می شود.عامل این بیماری ویروسی به نام ویروس Capripox است که متعلق به خانواده Poxviridae می باشد. این بیماری یکی از قدیمی ترین بیماری های شناخته شده در میان حیوانات است و از لحاظ اقتصادی برای دامداران بسیار زیان آور است. آبله گوسفندی به عنوان یک بیماری جدی به ویژه در مناطقی که صنعت دامپروری فعال است، شناخته می شود و می تواند سبب مرگ و میر بالایی در میان دام ها شود.

علائم آبله گوسفندی به شکل ضایعات پوستی و تب آغاز می شود و در صورتی که به موقع کنترل نشود، می تواند منجر به عفونت های ثانویه و مرگ دام شود. علائم بالینی شامل:

- تب بالا: گوسفندان و بزهای مبتلا معمولاً دچار تب شدید می شوند که به عنوان اولین علامت بیماری شناخته می شود.
- ضایعات پوستی: ضایعات پوستی به صورت تاول ها و برجستگی های کوچک روی پوست دام به ویژه در نواحی بی مو مانند صورت، پاها، پستان ها و اندام های تناسلی ظاهر می شود.
- زخم های چرکی: تاول های پوستی ممکن است به زخم های چرکی تبدیل شوند که در صورت عدم درمان منجر به عفونت های شدید می شود.
- کاهش وزن و بی اشتهایی: دام های بیمار به دلیل تب و درد ناشی از ضایعات پوستی، از خوردن غذا خودداری می کنند و دچار کاهش وزن می شوند.
- مشکلات تنفسی: در موارد حاد، ممکن است دستگاه تنفسی دام درگیر شده و مشکلات تنفسی بروز کند.

ویروس آبله گوسفندی از طریق تماس مستقیم با حیوانات آلوده، ترشحات پوستی و اشیاء آلوده (مانند تجهیزات و لباس های دامداران) به سایر دام ها منتقل می شود. همچنین، حشرات ناقل مانند مگس ها نیز می توانند در انتقال این ویروس نقش داشته باشند. ویروس می تواند به مدت طولانی در محیط و بر روی سطوح زنده بماند و این موضوع کنترل شیوع بیماری آبله گوسفندی را دشوار می کند.
علاوه بر این، ورود دام جدید بدون قرنطینه به گله، جابجایی دام ها بین واحدهای مختلف و حضور در بازارهای خرید و فروش دام می تواند خطر انتقال بیماری را افزایش دهد. تماس غیرمستقیم از طریق آب و خوراک آلوده نیز از دیگر راه های انتشار ویروس محسوب می شود. در شرایط تراکم بالای دام و تهویه نامناسب، سرعت شیوع بیماری بیشتر خواهد شد و ممکن است در مدت کوتاهی تعداد زیادی از گوسفندان درگیر شوند. به همین دلیل رعایت اصول بهداشتی، ضدعفونی منظم جایگاه و اجرای برنامه قرنطینه از مهم ترین اقدامات پیشگیرانه به شمار می روند.

- مرحله عفونت اولیه (ورود ویروس): ویروس آبله گوسفندی از طریق تماس مستقیم با حیوانات آلوده، ترشحات بدنی یا تجهیزات آلوده وارد بدن دام سالم می شود. ویروس از طریق پوست یا مخاط بدن به سیستم ایمنی نفوذ می کند و تکثیر خود را آغاز می نماید. دوره کمون بیماری معمولاً ۸ تا ۱۴ روز است (در انتقال با نیش حشره کوتاه تر) که در این مدت علائم بالینی آشکار نمی شود.
- مرحله اولیه (ظهور علائم عمومی): پس از پایان دوره کمون، اولین علائم بالینی مانند تب، بی حالی و کاهش اشتها در گوسفند ظاهر می شود. این علائم عمومی هستند و ممکن است به راحتی با دیگر بیماری های ویروسی اشتباه گرفته شوند. دام دچار ضعف عمومی شده و از تحرک و تغذیه خودداری می کند.
- مرحله پوستی (ظهور ضایعات پوستی): در این مرحله، تاول ها و ضایعات پوستی برجسته به صورت لکه های قرمز روی پوست ظاهر می شوند که به سرعت به تاول های پر از مایع تبدیل می شوند. این ضایعات معمولاً در نواحی بدون مو مانند صورت، پاها و پستان ها بیشتر دیده می شوند. در نهایت تاول ها می ترکند و زخم های چرکی ایجاد می شود.

- مرحله عفونت ثانویه: زخم های باز و چرکی ناشی از ضایعات پوستی می توانند بستر مناسبی برای ورود باکتری ها و ایجاد عفونت های ثانویه شوند. این عفونت ها می توانند باعث التهاب شدید و ایجاد عفونت های باکتریایی گسترده شوند. در این مرحله، تب حیوان شدیدتر می شود و وضعیت عمومی آن وخیم تر می گردد.
- مرحله بهبود یا مرگ: بسته به شدت بیماری و مراقبت های انجام شده، حیوان ممکن است بهبود یابد یا در اثر عفونت های شدید و ضعف کلی از بین برود. در موارد خفیف، ضایعات پوستی خشک شده و بهبود می یابند، اما جای زخم ممکن است باقی بماند. در موارد شدید، به ویژه در دام های ضعیف یا جوان، بیماری منجر به مرگ می شود.
- انتشار ویروس و سرایت به سایر دام ها: حیوانات مبتلا به منبع اصلی انتشار ویروس به سایر دام های سالم تبدیل می شوند. ویروس از طریق ترشحات بدن، تماس مستقیم یا حشرات ناقل به گله های دیگر منتقل می شود. بدون مدیریت صحیح، بیماری به سرعت در میان گله ها شیوع پیدا می کند و منجر به همه گیری گسترده می شود.

از ورود ویروس تا بهبود کامل یک دام، معمولاً چند هفته طول می کشد. اولین علائم ۸ تا ۱۴ روز بعد از آلودگی دیده می شود (در انتقال با نیش حشره می تواند کوتاه تر باشد). بعد از تب، ضایعه های پوستی ۱ تا ۵ روز بعد ظاهر می شوند؛ سپس به تاول و دلمه تبدیل می شوند و ترمیم پوست زیر دلمه ها چند هفته زمان می برد.

دام بیمار تا خشک شدن دلمه ها و حتی بعد از آن می تواند منبع آلودگی گله باشد. با دیدن علائم، فوراً دامپزشک را خبر کنید؛ آبله گوسفندی درمان اختصاصی ندارد و کنترل آن به شناسایی سریع و جداسازی دام بیمار بستگی دارد.

منبع: Merck Veterinary Manual («Sheeppox and Goatpox») و CFSPH (دانشگاه ایالتی آیوا).

- ضایعات پوستی شدید: آبله گوسفندی باعث ایجاد تاول ها و زخم های چرکی روی پوست گوسفند می شود که در نواحی حساس بدن مانند صورت، پستان ها و پاها ظاهر می شود.
- عفونت های ثانویه: زخم های باز ناشی از بیماری می توانند بستر مناسبی برای ورود باکتری ها باشند و باعث ایجاد عفونت های ثانویه باکتریایی و افزایش شدت بیماری شوند.
- مشکلات تنفسی: در موارد شدید، ویروس می تواند دستگاه تنفسی را درگیر کند و باعث عفونت ریه ها (ذات الریه) و مشکلات تنفسی شود.
- کاهش وزن و ضعف عمومی: حیوانات مبتلا دچار بی اشتهایی، کاهش وزن و ضعف شدید می شوند که این وضعیت ممکن است به کاهش تولید گوشت و شیر منجر شود.

- ناباروری و مشکلات تولید مثل: عفونت و ضایعات در نواحی تناسلی می توانند باعث کاهش باروری و در حیوانات باردار، منجر به سقط جنین یا مرگ جنین شوند.
- مرگ و میر: در موارد شدید، به ویژه در دام های جوان یا ضعیف، آبله گوسفندی می تواند منجر به مرگ با نرخ مرگ و میر بین ۱۰ تا ۵۰ درصد شود.
- کاهش کیفیت پوست و پشم: زخم ها و ضایعات پوستی باعث کاهش کیفیت پوست و پشم می شوند که می تواند درآمد دامداران را کاهش دهد.
- شیوع گسترده در گله: بیماری به سرعت در میان گله ها گسترش می یابد و در صورت عدم مدیریت مناسب، باعث شیوع گسترده و خسارات سنگین اقتصادی می شود.
- تأثیرات اقتصادی: کاهش تولید گوشت و شیر، هزینه های درمان و کاهش کیفیت پوست و پشم باعث خسارات اقتصادی قابل توجهی برای دامداران می شود.

پیشگیری از آبله گوسفندی بیش از همه بر واکسیناسیون دام ها استوار است. واکسیناسیون مؤثرترین راه جلوگیری از شیوع بیماری در گله ها است. همچنین، رعایت بهداشت محیط دامداری، کنترل حشرات ناقل و قرنطینه دام های بیمار از دیگر روش های موثر پیشگیری هستند.
کنترل تردد دام ها بین واحدهای مختلف، استفاده از آب و خوراک تمیز و تازه و جلوگیری از ازدحام بیش از حد دام ها نیز نقش مهمی در کاهش شیوع بیماری دارد. در کنار این اقدامات، آموزش دامداران در شناسایی زودهنگام علائم بیماری و اجرای سریع اقدامات قرنطینه ای، می تواند به طور قابل توجهی از گسترش ویروس در گله جلوگیری کند و سلامت دام را تضمین نماید.

- کنترل تب و درد:استفاده از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مخصوص دام طبق نظر دامپزشک برای کاهش تب، درد و التهاب پوست مؤثر است.
- مدیریت عفونت های ثانویه: زخم ها و ضایعات پوستی مستعد ورود باکتری ها هستند. استفاده موضعی از پمادهای ضد باکتری و در صورت نیاز آنتی بیوتیک های سیستمیک طبق نظر دامپزشک توصیه می شود.
- حفظ وضعیت تغذیه و هیدراتاسیون: آب کافی و خوراک با کیفیت برای کاهش استرس و کمک به روند بهبود ضروری است. در مواردی که دام قادر به تغذیه طبیعی نیست، استفاده از محصولات دامی نظیر مکمل های الکترولیت و پروتئینی توصیه می شود.

- قرنطینه و ایزولاسیون: گوسفندان مبتلا باید از گله جدا شوند تا شیوع بیماری به دام های سالم کاهش یابد. تجهیزات و محیط نگهداری نیز باید ضدعفونی شود.
- پیشگیری و ایمنی: واکسیناسیون گله در مناطق با شیوع بالا، رعایت بهداشت دامداری، کنترل پشه ها و کنه ها و مدیریت زخم ها به کاهش شیوع بیماری کمک می کند.
با رعایت این اقدامات حمایتی و مدیریتی، معمولاً دام ها پس از چند هفته بهبود می یابند و میزان تلفات به حداقل می رسد، هرچند برخی ضایعات پوستی ممکن است مدت بیشتری برای بهبودی کامل نیاز داشته باشند.

آبله در انسان، یک بیماری ویروسی شدید و واگیردار بود که توسط ویروس Variola ایجاد می شد. این بیماری قرن ها بشر را تحت تأثیر قرار داد و سبب مرگ و میر گسترده ای در سراسر جهان شد. اما با توسعه واکسن و برنامه های واکسیناسیون گسترده در سطح جهانی، سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال ۱۹۸۰ رسماً اعلام کرد که آبله به طور کامل ریشه کن شده است. این بیماری از جمله بیماری هایی است که به دلیل مرگ و میر بالا و پیامدهای جدی آن، یکی از ترسناک ترین بیماری های تاریخ محسوب می شود.

- تب بالا و سردرد شدید: آبله با یک تب ناگهانی و شدید آغاز می شد که اغلب با سردرد شدید همراه بود.
- درد عضلانی و بی حالی عمومی: افراد مبتلا احساس بی حالی، درد عضلانی و خستگی مفرط داشتند.
- ضایعات پوستی: پس از چند روز، بثورات پوستی به شکل لکه های قرمز کوچک ظاهر می شد و به سرعت تاول های پر از مایع تبدیل روی سطح ظاهر می شدند.
- زخم های چرکی: این تاول ها بعداً به زخم های چرکی تبدیل می شدند و با خشک شدن آن ها، جای زخم های عمیق و زشت باقی می ماند.
- درد شدید در ناحیه کمر: یکی از علائم مشخص آبله انسانی، درد شدید در ناحیه کمر است که همراه با دیگر علائم رخ می داد.

ویروس آبله انسانی از طریق قطرات بزاق، تماس مستقیم با زخم های پوستی و همچنین استفاده مشترک از وسایل آلوده (مانند لباس ها، ملافه ها و وسایل شخصی) انتقال می یافت. افراد مبتلا از چند روز قبل از بروز علائم تا زمانی که تمام زخم های پوستی خشک می شدند، قادر به انتقال بیماری به دیگران بودند.
علاوه بر این، انتقال غیرمستقیم از طریق تماس با سطوح آلوده، دستگیره ها وسایل بهداشتی و اشیاء شخصی بیمار نیز ممکن بود رخ دهد. تراکم جمعیت و شرایط بسته مانند محیط های آموزشی، مراکز درمانی و خانه های شلوغ، احتمال شیوع بیماری را افزایش می داد. مطالعات نشان داده اند که ویروس قادر بود برای مدت کوتاهی در محیط زنده بماند، بنابراین رعایت دقیق اصول بهداشتی، جداسازی بیماران و ضدعفونی سطوح از اهمیت بالایی برخوردار بود.
در نهایت، آموزش افراد در شناسایی اولیه علائم، استفاده از وسایل حفاظت شخصی مانند ماسک و دستکش و پیروی از پروتکل های بهداشتی، نقش حیاتی در کاهش نرخ انتقال و کنترل اپیدمی آبله انسانی داشت.

در زمان شیوع آبله، درمان خاصی برای این بیماری وجود نداشت و درمان های موجود تنها به منظور کاهش علائم و جلوگیری از عفونت های ثانویه انجام می شد. این اقدامات شامل کنترل تب و درد با داروهای مناسب، مراقبت از زخم های پوستی و پیشگیری از عفونت های باکتریایی ثانویه بود.
با این حال، واکسن آبله که در قرن ۱۸ توسط ادوارد جنر توسعه یافت، راه را برای ریشه کنی این بیماری هموار کرد. واکسن آبله اولین واکسن مؤثر در تاریخ بود که به تدریج باعث کاهش شیوع این بیماری شد و سیستم ایمنی بدن را قادر ساخت تا در مواجهه با ویروس پاسخ حفاظتی مناسبی ایجاد کند.
علاوه بر این، پیشرفت های بعدی در بهداشت عمومی، آموزش افراد در شناسایی زودهنگام علائم، جداسازی بیماران و رعایت اصول ایمنی و بهداشتی، نقش مهمی در کنترل اپیدمی ها داشت. مطالعات نشان داد که استفاده منظم از واکسن در جمعیت ها، به همراه اقدامات حمایتی برای کاهش عوارض، کلید موفقیت در ریشه کنی آبله انسانی بوده است.

در حالی که هر دو بیماری ویروسی هستند و علائمی مشابه مانند ضایعات پوستی دارند، تفاوت های کلیدی میان این دو وجود دارد که باید به آنها توجه کرد:
- عامل بیماری: آبله گوسفندی توسط ویروس Capripox و آبله انسانی توسط ویروس Variola ایجاد می شود.
- میزبان: آبله گوسفندی حیوانات اهلی مانند گوسفندان و بزها را مبتلا می کند، در حالی که آبله انسانی تنها انسان ها را تحت تأثیر قرار می دهد.

- واکنش به واکسیناسیون: واکسن آبله انسانی توانست این بیماری را به طور کامل ریشه کن کند، اما آبله گوسفندی هنوز در برخی مناطق شیوع دارد و نیاز به واکسیناسیون دوره ای دام ها دارد.
- ریشه کنی: آبله انسانی در سال ۱۹۸۰ ریشه کن شد، اما آبله گوسفندی همچنان در برخی نقاط جهان وجود دارد.

تغذیه ی متعادل بخشی از مدیریت سلامت گله است و جایگزین نظر دامپزشک نمی شود. برای تکمیل ویتامین و مواد معدنی جیره ی گوسفند و بز مکمل ویتامینه معدنی گوسفند و بز ParsiLamb را ببینید و اگر کنسانتره را خودتان می سازید، قیمت پرمیکس 5 درصد گوسفند و بز ParsiLamb Mix 5% را بپرسید. اگر در گله سقط هم دیده اید، مقاله سقط جنین در گوسفند را بخوانید.